Η λέξη «παραπλανώ» είναι συνώνυμη με λέξεις όπως «εξαπατώ», «ξεγελάω», «κοροϊδεύω», «μπερδεύω», «παρασύρω». Το φίδι κορόιδεψε τον άνθρωπο στον παράδεισο. Μήπως συμβαίνει κάτι παρόμοιο και στην εποχή μας;
Τί είναι η παραπλάνηση;
Σε τί υφίσταται η παραπλάνηση, πως λειτουργεί και τι αντίδοτο υπάρχει; Στην παραπλάνηση γίνεται χρήση του ψέματος για να παρασυρθεί ένας άνθρωπος στο κακό, στο ψεύτικο, στο μη αληθινό. Σήμερα, ένα κύριο μέσο παραπλάνησης αποτελεί η τεχνολογία.
Ο «Πόλεμος των Κόσμων» ήταν ένα επεισόδιο της Αμερικανικής ραδιοφωνικής εκπομπής Mercury Theatre On The Air. Μεταδόθηκε από το ραδιοφωνικό δίκτυο CBS στις 30 Οκτωβρίου 1938 (με αφορμή την επερχόμενη γιορτή του Χάλοουϊν). Το επεισόδιο ήταν προσαρμογή του μυθιστορήματος του Χ. Τζ. Γουέλς «Ο Πόλεμος των Κόσμων», σε σκηνοθεσία και αφήγηση του σκηνοθέτη Όρσον Γουέλς [1].
Τα πρώτα 40 λεπτά της εκπομπής παρουσιάστηκαν σε μορφή δελτίων ειδήσεων, όπου οι ακροατές ενημερώνονταν για μία εισβολή εξωγήινων από τον Άρη. Η μετάδοση έγινε με τέτοιο τρόπο, ώστε οι ακροατές είχαν την εντύπωση πως ο εκφωνητής μιλούσε για αληθινές σκηνές που διαδραματίζονταν μπροστά στα μάτια του. Μάλιστα η εκπομπή διακόπτονταν για να συνεχισθεί σε λίγο με νεότερες σκηνές.
Ξαφνικά έγινε μία ακόμη διακοπή, όπως όταν πρόκειται να μεταδοθεί κάποια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είδηση, και ο εκφωνητής ακούστηκε να λέει: «Επάνω στον πλανήτη Άρη παρατηρούνται αλλεπάλληλες μυστηριώδεις εκρήξεις».
Έπειτα ακολούθησε καινούργια μετάδοση: «Ένας μετεωρίτης έπεσε προ ολίγου στη γη» και για να γίνει η εκπομπή ακόμα πιο ενδιαφέρουσα, είπε ο εκφωνητής πως ο μετεωρίτης έπεσε κοντά στην πόλη Πρίνστον του Νιού Τζέρσεϊ.
Το αποτέλεσμα της εκπομπής αυτής ήταν πολλοί να καταληφθούν από πανικό. Πολλοί ακροατές δεν είχαν ακούσει πως πρόκειται για ραδιοσκηνοθεσία και νομίσανε πως όσα άκουγαν ήταν αληθινά. Οι κάτοικοι του Νιου Τζέρσεϊ και της Νέας Υόρκης πίστεψαν πως ήταν ο πρώτος στόχος των Αρειανών και τρομοκρατήθηκαν. Γέροι, νέοι και παιδιά ετοιμάστηκαν να φύγουν παίρνοντας μαζί τους ό,τι πιο πολύτιμο είχαν.
Τα τηλέφωνα της αστυνομίας, των εφημερίδων και της ραδιοφωνικής εταιρίας δεν πρόφταιναν να απαντάνε στις αγωνιώδεις ερωτήσεις του κοινού. Οι περισσότεροι ρωτούσαν πού έπρεπε να καταφύγουν για περισσότερη ασφάλεια. Η φαντασία συμπλήρωνε τον πανικό. Κάποιος βεβαίωσε ότι η αστυνομία είχε βγάλει διαταγή να εκκενωθεί αμέσως η Νέα Υόρκη. Άλλος ανέφερε πως είδε εχθρικά αεροπλάνα να πετούν πάνω από τον ποταμό Χάντσον. Και άλλος είπε πως είχε δει με τα μάτια του τους καπνούς της μάχης ανάμεσα στους Αρειανούς και στον αμερικανικό στρατό.
Γιατροί και νοσοκόμοι τηλεφωνούσαν στα νοσοκομεία για να προσφέρουν εθελοντικές υπηρεσίες και μερικοί δημοτικοί υπάλληλοι άρχισαν να καταστρώνουν σχέδια για την εκκένωση της Νέας Υόρκης.
Από όλες τις περιοχές έφθαναν τηλεγραφήματα και τηλεφωνήματα συγγενών και φίλων που αγωνιούσαν για την τύχη των δικών τους. Κάποια γυναίκα από το Οχάιο τηλεφώνησε σε μια εφημερίδα και ρώτησε ποια ώρα ακριβώς θα ερχόταν το τέλος του κόσμου. Μια άλλη, στην Πενσυλβάνια, την βρήκε ο σύζυγός της τη στιγμή που ετοιμαζόταν να πιει δηλητήριο, λέγοντας «καλύτερα να πεθάνω έτσι».
Ο Γουέλς δεν αντιλήφθηκε τον πανικό που προκάλεσε παρά μόνο όταν η αστυνομία όρμισε και κατέλαβε το στούντιο του σταθμού διακόπτοντας την εκπομπή. Την επόμενη μέρα, κι ενώ οι Αμερικανοί προσπαθούσαν να συνέλθουν από τον τρόμο τους, όλος ο κόσμος, ακόμα και ο Αδόλφος Χίτλερ, γελούσε με το πάθημά τους.
Ωστόσο, το γεγονός αυτό απέδειξε τη δύναμη των μέσων ενημέρωσης στις μάζες και άφησε εύφορο έδαφος στην προπαγάνδα που ασκήθηκε τα επόμενα χρόνια.
Το συμβάν αποτελεί ζοφερό παράδειγμα που μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους η παραπλάνηση!
Στην αλυσίδα της παραπλάνησης έρχεται να προστεθεί η τεχνητή νοημοσύνη ως ένας επιπλέον κρίκος που είναι αποτέλεσμα της τεχνολογικής εξέλιξης. Ενόψει της ραγδαίας αύξησης των τρολ και των ψεύτικων ειδήσεων στα κοινωνικά δίκτυα σήμερα, παρατηρούμε να διχάζονται κοινωνίες, άνθρωποι συμπεριφέρονται εχθρικά και με δόλο μεταξύ τους (π.χ. πειραγμένα πορνογραφικά βίντεο).
Υπάρχει τρόπος να ξεφύγει κανείς από αυτό το ύπουλο και καταστροφικό πλέγμα ψεύδους, το οποίο από τις πρώτες εκείνες στιγμές της ανθρωπότητας στον κήπο της Εδέμ[2], δεν δείχνει να έχει εγκαταλείψει την ανθρωπότητα, αλλά μάλλον έχει διαβρώσει τις ανθρώπινες σχέσεις;
Η απολογητική προσφέρει ένα χρήσιμο εργαλείο ενάντια στην παραπλάνηση
Το ερώτημα, «τι είναι αλήθεια;» είναι πολύ παλιό. Τέθηκε και στον ίδιο τον Ιησού. Ο Ιησούς χαρακτηρίζει τον διάβολο ‘ψεύτη’ και ‘ανθρωποκτόνο’. Αλλά διαβεβαιώνει πως μόνο η υπακοή στα λόγια του οδηγεί στην αλήθεια και τελικά στην ελευθερία.
Αν εσείς αποδειχθείτε υπάκουοι στο λόγο μου, τότε θα είστε πραγματικά μαθητές μου· θα γνωρίσετε την αλήθεια, και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει (Ιω. 8:31-32).
Καταρχήν, ο Χριστός παραπέμπει τους μαθητές στο Λόγο του Θεού που είναι αλήθεια. Τους παρακινεί να εμβαθύνουν στο Λόγο του Θεού για να εδραιωθούν στην αλήθεια ως αντίδοτο στο ψέμα που προέρχεται από τις σειρήνες της κάθε εποχής και οδηγούν στην παραπλάνηση. Το Πνεύμα του Θεού που ενεργεί με βάση το Λόγο, φωτίζει την ανθρώπινη διάνοια.
Έτσι, ακολουθώντας το παράδειγμα του Ιησού, ο πιστός ενθαρρύνεται να αναπτύξει μια «μαθητεία του νου». Ο Ιησούς καλεί όλους αυτούς που τον ακολουθούν να αγαπήσουν τον Θεό με όλη τους την καρδιά, με όλη τους την ψυχή και με όλη τους τη διάνοια. Επίσης το κάλεσμα του Ιησού, «μετανοείτε», στοχεύει σε μια αλλαγή σκεπτικού και νοοτροπίας. Στις παραβολές ο Ιησούς μιλά επαινετικά για «φρόνιμους», επικρίνοντας ως «άφρονες» όλους εκείνους που υποτιμούν τη διάνοια και την κοινή λογική. Επίσης, ο απόστολος Παύλος μιλάει για «ανανέωση του νου» ως μέρος της διαδικασίας μεταμόρφωσης της ζωής ενός ανθρώπου που ξεκινάει με την αναγέννηση που ενεργεί το Άγιο Πνεύμα στη ζωή του:
Μην προσαρμόζεστε στη νοοτροπία αυτού του κόσμου, αλλά να μεταμορφώνεστε συνεχώς προς το καλό, αποκτώντας το νέο φρόνημα του πιστού. Έτσι θα μπορείτε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το καλό και αρεστό στο Θεό και τέλειο. (Ρωμ. 12: 2).
Υπάρχουν κάποιοι σήμερα (οι περιβόητοι ‘αντι-διανοητές’), οι οποίοι – σε αντίθεση με το παράδειγμα των πρώτων Χριστιανών – θεωρούν ότι δεν χρειάζεται ο πολύς νους ούτε η πολλή σκέψη. Οι ίδιοι επαναπαύονται στο ότι μόνο ο Λόγος και το Πνεύμα του Θεού είναι τα απαραίτητα εφόδια για τον αγώνα ιδεών στον οποίο καλούνται οι μαθητές του Ιησού (ως απολογητές) να βγουν νικητές.
Όμως, ο απόστολος Παύλος μιλάει για την υποχρέωση των πιστών (ως απολογητών της πίστης) να καθαιρούν λογισμούς «και καθετί που ορθώνεται με αλαζονεία εναντίον της γνώσεως του Θεού» (Β’ Κορ. 10: 3-5). Όταν όμως υποβαθμίζει την από το Πνεύμα του Θεού φωτισμένη διάνοια – δηλαδή ένα θείο δώρο με το οποίο προίκισε ο Θεός τον άνθρωπο – πώς μπορεί να είναι σε θέση να διακρίνει τέτοιου είδους ‘λογισμούς’ στους οποίους αναφέρεται ο Παύλος;
Η απολογητική ως χρήσιμη διακονία της εκκλησίας
Ο Ιησούς δεν έκανε χρήση της λογικής με σκοπό να κερδίσει διανοητικές μάχες, αλλά ήθελε να τον κατανοούν οι συνομιλητές του και να αμβλύνεται έτσι η διορατικότητά τους.
Η απολογητική είναι «υπηρεσία» που την χαρακτηρίζει η έμπρακτη αγάπη προς τον συνάνθρωπο. Για να είναι επιτυχής η εφαρμογή της, ο Ιησούς ζητάει από τους μαθητές να συμπεριφέρονται «έξυπνα σαν τα φίδια» αλλά και «αθώα σαν τα περιστέρια». Η «σοφία ενός φιδιού» συνίσταται στην επίκαιρη παρατήρηση. Το περιστέρι, από την άλλη, δεν έχει την ιδιότητα να εξαπατά ή να παραπλανά.
Ο συνδυασμός των δύο αυτών χαρακτηριστικών, σύμφωνα με τον Ιησού, απαιτεί από τους μαθητές εξυπνάδα σε πολύ μεγάλο βαθμό αλλά και αγνές προθέσεις. Μια τέτοια συμπεριφορά είναι κάθε άλλο από απλοϊκή. Εμπνεόμενη από την αγάπη, απελευθερώνει τον πιστό από κάθε είδους βλέψη να επωφεληθεί ο ίδιος – π.χ. να κερδίσει μια διανοητική διαμάχη ή να περιφρονήσει τις απόψεις και τα επιχειρήματα του συνομιλητή του. Επειδή, τους πραγματικούς απολογητές του Χριστού χαρακτηρίζει αυτό που ο ίδιος ονόμασε «ταπεινοφροσύνη».
Η βιβλική πρόσκληση για «απολογία» (Α’ Πέτρου 3: 15) είναι κάλεσμα σε υπηρεσία εκείνων που έχουν ανάγκη, τόσο μέσα στην εκκλησία όσο και έξω από αυτήν. Η απολογητική είναι συνεπώς διακονία της εκκλησίας που απευθύνεται στον σκεπτόμενο άνθρωπο, ειδικά σε ανθρώπους με σοβαρά ερωτήματα και απορίες.Βοηθάει στο να αρθούν εμπόδια στη πίστη, σήμερα, ίσως περισσότερο από ποτέ, όπως γράφει και ο Βρετανός συγγραφέας και απολογητής Os Guinness:
Η απολογητική δεν είναι προαιρετική στη μετα-χριστιανική εποχή, … επειδή η εκκλησία αντιμετωπίζει ένα πρωτοφανές μπαράζ ερωτήσεων, προκλήσεων και επιθέσεων στο βασικό της μήνυμα, την άποψή της για τον κόσμο και τον τρόπο ζωής της[3].
Η απολογητική ενισχύει τους πιστούς στην πεποίθηση ότι η πίστη στο Θεό της Βίβλου έχει γερές βάσειε και αντέχει στη διανοητική αμφισβήτηση. Συμβάλλει σε έναν υγιή διάλογο ο οποίος μπορεί να εμπλουτίσει τον πολιτισμό της κοινωνίας μας. Μεταδίδει πιστά και αποτελεσματικά τη ζωτικότητα του Ευαγγελίου ως απεικόνιση του κόσμου της ομορφιάς, της καλοσύνης και της αλήθειας με αξιόπιστα και ζωντανά κριτήρια, που είναι σε θέση να ελκύουν στους ανθρώπους στον πλούτο και στο βάθος του Χριστού.
Το τρίπτυχο της απολογητικής πρακτικής σήμερα συνίσταται στα εξής: Ξεκινώντας από τη βάση αλήθειας που είναι ο σαρκωμένος Λόγος του Θεού, η από το Πνεύμα του Θεού φωτισμένη ανθρώπινη διάνοια βρίσκεται πλέον σε θέση να καταρρίψει κάθε είδος λογισμού και καθετί που ορθώνεται με αλαζονεία ενάντια στη γνώση του Θεού. Το πνεύμα ταπεινοφροσύνης που χαρακτήριζε την επίγεια ζωή του Χριστού δρα και σήμερα μέσω των πιστών. Και είναι σε θέση να βοηθήσει κάθε συνάνθρωπο να αντιμετωπίσει την παραπλάνηση και να βρει την αλήθεια.
[1] Βλ. «Ο Πόλεμος των Κόσμων (ραδιοφωνικό δράμα)», ιστότοπος Βικιπαίδεια, https://el.wikipedia.org/wiki/Ο_Πόλεμος_των_Κόσμων_(ραδιοφωνικό_δράμα), ανάκτηση 20/05/2024.
[2] Έραστος Φίλος, Ο Καρπός του Απαγορευμένου Δέντρου, Αθήνα: Λόγος, 2023.
[3] Os Guinness, Fool‘s Talk. Recovering the Art of Christian Persuasion, Downers Grove: InterVarsity Press, 2015, σ. 210.
Areopagus Briefs 