Η Dorothy L. Sayers, στο δοκίμιο της “Vocation in Work”(*) — ένα έντονα θεολογικό και πολιτισμικά κριτικό κείμενο — εκφράζει μια ριζοσπαστική κριτική για την απαξίωση της εργασίας στον σύγχρονο κόσμο. Στοχάζεται πάνω στην έννοια της κλήσης (vocation) και υποστηρίζει ότι η εργασία πρέπει να ανακτήσει την πνευματική και δημιουργική της διάσταση.
Η εργασία ως θεία κλήση, όχι ως τιμωρία
Η Sayers ξεκινά υπενθυμίζοντας ότι η εργασία πρέπει να ιδωθεί ως θεία κλήση και όχι ως κατάρα. Ενώ η χριστιανική παράδοση, ιδιαίτερα μετά τη Μεταρρύθμιση, συχνά ερμηνεύει τη Γένεση ως δήλωση ότι η εργασία είναι αποτέλεσμα της πτώσης (π.χ. «με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου»), η Sayers ανατρέπει αυτή την ερμηνεία. Τονίζει ότι ο Θεός είναι Δημιουργός, και ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ’ εικόνα Του»· επομένως, η δημιουργικότητα και η εργασία είναι βασικά συστατικά της ανθρώπινης φύσης, όχι κατάρα αλλά προνόμιο και κάλεσμα.
Ο άνθρωπος ως homo faber – Δημιουργός
Ο άνθρωπος, υποστηρίζει η Sayers, διαφέρει από τα ζώα επειδή φτιάχνει πράγματα που δεν είναι αναγκαία, αλλά εκφράζουν δημιουργικότητα. Η εργασία έχει εγγενή αξία, όταν γίνεται για το ίδιο το έργο και όχι απλώς για τον μισθό. Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στον καλλιτέχνη και στον «οικονομικό άνθρωπο»: ο καλλιτέχνης εργάζεται για τη χαρά του έργου· ο οικονομικός άνθρωπος εργάζεται για να αποκτήσει λεφτά και να ξεφύγει από την εργασία.
Η υποβάθμιση της εργασίας σε «απασχόληση»
Η σύγχρονη κοινωνία, κατά την Sayers, έχει αντικαταστήσει την έννοια του «έργου» (work) με εκείνη της «απασχόλησης» (employment), αποστεώνοντας το περιεχόμενο της εργασίας. Το κοινωνικό ενδιαφέρον επικεντρώνεται στην επίλυση της «ανεργίας», όχι στην ποιότητα ή το νόημα της εργασίας. Πολλά από τα αγαθά της αγοράς, είτε μηχανές είτε ψυχαγωγικά προϊόντα, παράγονται όχι επειδή τα έχει ανάγκη ο άνθρωπος αλλά για να διατηρηθεί η λειτουργία του καταναλωτικού κυκλώματος.
Οι καλλιτέχνες ως πρότυπο δημιουργικής εργασίας
Η Sayers προβάλλει τους καλλιτέχνες ως πρότυπα ανθρώπων που εργάζονται με βάση την εσωτερική τους κλήση. Ο καλλιτέχνης δεν δουλεύει για να ζήσει· ζει για να δουλεύει. Γι’ αυτό η τέχνη δεν μπορεί να συμβιβαστεί με τις επιταγές του οικονομικού συστήματος: οι ώρες, η έμπνευση και η εσωτερική φλόγα δεν επιδέχονται κανόνες ή μισθολογικές λογικές. Αντιθέτως, ο οικονομικός κόσμος είτε υποτιμά είτε εκμεταλλεύεται αυτή την ιδιαιτερότητα των δημιουργών.
Η εργασία των γυναικών και η απώλεια δημιουργικότητας
Η Sayers ασκεί κριτική στη δομή της μεταπολεμικής κοινωνίας, όπου πολλές γυναίκες καλούνται να επιστρέψουν στο σπίτι μετά τον πόλεμο. Επισημαίνει ότι μεγάλο μέρος των παραδοσιακών γυναικείων εργασιών έχει πια αφαιρεθεί από το νοικοκυριό (π.χ. ύφανση, μαγειρική, παραγωγή τροφίμων) και έχει περάσει στη βιομηχανία. Αυτό οδηγεί σε ένα κενό δημιουργικότητας και σε μια παρασιτική κοινωνική θέση για τις γυναίκες, που εντείνει τη γενικότερη κρίση της εργασίας.
Η βιομηχανική αλλοτρίωση και η εργασία-μπουρμπουλήθρα
Η Sayers ασκεί δριμεία κριτική στη μαζική παραγωγή προϊόντων χωρίς ποιότητα ή σκοπό – τα οποία κατασκευάζονται απλώς για να υπάρχουν, να καταναλώνονται και να διατηρείται η οικονομία σε κίνηση. Αυτή η διαδικασία προκαλεί αποξένωση του εργάτη, ο οποίος δεν αισθάνεται καμία υπερηφάνεια ή ιδιοκτησία για το έργο του. Επιπλέον, επισημαίνει την απάτη του «σχεδιασμένη αχρήστευση» (planned obsolescence), όπου προϊόντα σχεδιάζονται να χαλάνε ώστε να αγοράζονται ξανά.
Από την εργασία του «καθήκοντος» στην εργασία της δημιουργίας
Η Sayers δεν αγνοεί τη σκληρή πραγματικότητα του μονότονου, βαρετού, μηχανικού έργου. Ωστόσο, προτείνει μια μετατόπιση από την αντίληψη της εργασίας ως «αναγκαίο κακό» στην αναζήτηση δημιουργικών δραστηριοτήτων — έστω και ως χόμπι ή ως παράπλευρη ενασχόληση — που καλλιεργούν την εσωτερική φλόγα. Όταν το έργο έχει σκοπό, ακόμη και το δύσκολο γίνεται ανεκτό· χωρίς νόημα όμως, καταστρέφει τον άνθρωπο.
Η μεταμόρφωση της κοινωνίας ξεκινά από τη μεταμόρφωση της εργασίας
Το κεντρικό επιχείρημα της Sayers είναι ότι καμία οικονομική μεταρρύθμιση δεν θα φέρει αληθινή πρόοδο, αν δεν αλλάξει η αντίληψη μας για την εργασία. Όλοι, εργάτες και εργοδότες, σχεδιαστές και καταναλωτές, πρέπει να επανεξετάσουν τις αξίες τους. Η εργασία πρέπει να γίνει και πάλι έργο αγάπης, μέσο συμμετοχής στη δημιουργία, όχι μηχανισμός πλουτισμού ή επιβίωσης. Αν δεν επιτευχθεί αυτό, η κοινωνία οδηγείται σε κενότητα, βαρεμάρα και τελικά καταστροφή – είτε μέσω παρακμής είτε, κυριολεκτικά, μέσω πολέμου.
Η ελπίδα της εργασίας εν καιρώ πολέμου
Παρατηρώντας τη συστράτευση και τη δημιουργική ενέργεια που απελευθερώθηκε στη Βρετανία κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Sayers διατυπώνει μια ελπίδα: να μην ξαναχαθεί το νόημα της εργασίας εν καιρώ ειρήνης, όπως χάθηκε στον μεσοπόλεμο. Καλεί τις Εκκλησίες και τους ηγέτες να μην προσφέρουν ψεύτικες υποσχέσεις ευκολίας και ανάπαυσης· αντίθετα, να προετοιμάσουν την κοινωνία για ένα μέλλον σκληρής αλλά γεμάτης νόημα εργασίας.
Συμπέρασμα
Η Dorothy Sayers προτείνει μια αναγεννησιακή θεώρηση της εργασίας: εργασία όχι ως καταναγκασμός, αλλά ως έκφραση της δημιουργικής μας φύσης και μέσο κοινωνικής και πνευματικής ανανέωσης. Καλεί σε επανανακάλυψη του «έργου ως κλήση», επιμένοντας ότι μόνο μέσα από τη μεταμόρφωση αυτής της θεμελιώδους ανθρώπινης δραστηριότητας μπορούμε να ελπίζουμε σε μια δίκαιη, υγιή και δημιουργική κοινωνία.
(*) Dorothy L. Sayers, “Vocation in Work”, στο: A.E. Baker, Margaret Bondfield, Sidney Dark, Letitia Fairfield, John A. Hughes, Kenneth Ingram, A. D. Lindsay, Dorothy L. Sayers, R. R. Stokes, Barbara Ward, A Christian Basis for the Post-war World, Λονδίνο: SCM Press, 1942, σ. 88-103.
Areopagus Briefs 