Συνείδηση και η έννοια της «ψυχής»

Σήμερα η σχέση σώματος-νου ερευνάται έντονα επιστημονικά και φιλοσοφικά. Ο επιστημονικός όρος που χαρακτηρίζει την σύγχρονη αυτή έρευνα ονομάζεται ‘γνωσιακή επιστήμη’. Ο διεπιστημονικός αυτός τομέας ασχολείται με τη μελέτη του νου και των γνωσιακών φαινομένων. Συνδυάζει προσεγγίσεις από τη φιλοσοφία, την ψυχολογία και τη γλωσσολογία με τις νευροεπιστήμες και την πληροφορική για πληρέστερη κατανόηση της ανθρώπινης σκέψης και νόησης. Ο σχετικός κλάδος της φιλοσοφίας ονομάζεται ‘φιλοσοφία του νου’.

Μια από τις φιλοσοφικές σχολές με σημαντική επιρροή είναι ο δυισμός σώματος-νου, δηλαδή η θεώρηση κατά την οποία νοητικά φαινόμενα είναι μη-φυσικά. Οι ρίζες του δυισμού βρίσκονται στον Πλάτωνα ο οποίος υποστήριζε ότι ο νους είναι μια ανεξάρτητα υπάρχουσα ουσία. «Νους» και «σώμα» είναι δηλαδή οντότητες διακριτές. Ο δυισμός περιλαμβάνει μια σειρά απόψεων περί νου και ύλης, καθώς και περί υποκείμενου και αντικείμενου, σε αντίθεση με μονιστικές φιλοσοφικές θέσεις, όπως ο φυσικαλισμός^[1]. Ο φυσικαλισμός είναι στενά συνδεδεμένος με τον υλισμό που θεωρεί τα πάντα φυσικά ή ως επιφαινόμενα του φυσικού. Δεν υπάρχει δηλαδή τίποτα πέρα (και πάνω) από αυτό που είναι στην ουσία του φυσικό.

Πολλοί σύγχρονοι επιστήμονες του νου έχουν υιοθετήσει την φυσικαλιστική άποψη, ότι δηλαδή ο νους δεν είναι κάτι ξεχωριστό από το σώμα. Εξακολουθούν να ρωτούν πώς υποκειμενικές ‘ποιότητες’, και ιδιαίτερα η αποβλεπτικότητα των νοητικών καταστάσεων και ιδιοτήτων μπορούν να εξηγηθούν με νατουραλιστικούς όρους, θεωρώντας πως η επιστημονική πρόοδος προσεχώς θα διευκρινίσει πολλά από τα θέματα αυτά. Αυτά όμως απέχουν ακόμη πολύ από το να λυθούν.

Κάποιοι φιλόσοφοι, όπως ο Τόμας Νέιτζελ και ο Τζεϊμς Πόρτερ Μόρλαντ, θεωρούν τον φυσικαλισμό λαθεμένη τοποθέτηση επειδή αυτός ούτε είναι σε θέση να εξηγήσει ικανοποιητικά τον φυσικό κόσμο^[2]  ούτε αναγνωρίζει το φαινόμενο της ‘ψυχής’ ως διακριτή οντότητα. O Μόρλαντ, θεωρεί πως υπάρχουν τέσσερις ενδείξεις^[3] σχετικά με το πώς κανείς μπορεί να γνωρίζει ότι πνευματικές (νοητικές) ιδιότητες, και συγκεκριμένα αυτό που ονομάζεται ‘ψυχή’ ως διακριτή οντότητα, είναι πραγματικότητα.

Η πρώτη ένδειξη είναι αυτό που ονομάζουμε «εγώ», όταν ενδοσκοπούμε. Πρόκειται για κάτι ξεχωριστό από το σώμα. Μας κάνει να ερευνάμε τον εσωτερικό μας άνθρωπο, τα συναισθήματα και τις διαθέσεις μας, ανεξάρτητα από το σώμα.

Μια δεύτερη ένδειξη αποτελεί το φαινόμενο των επιθανάτιων εμπειριών^[4], τις οποίες ο Μόρλαντ θεωρεί ισχυρό δείκτη ότι ο «εαυτός μας» μπορεί να υπάρχει από μόνος του, σε κατάσταση αδυναμίας (ύπνου/αφασίας) ή ακόμα και σε ασώματη κατάσταση. Έννοιες όπως η ελεύθερη βούληση, η ηθική, αντιλήψεις περί ενοχής ή αθωότητας, συνδέονται με την έννοια της ψυχής. Η ψυχή φαίνεται να επιβιώνει τις όποιες φυσιολογικές αλλαγές του σώματος. «Μπορώ να επιζήσω, αν κάποια μέρη του εγκεφάλου ή του σώματός μου έχουν αφαιρεθεί, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι λιγότερο ο εαυτός μου», γράφει χαρακτηριστικά.

Μια τρίτη ένδειξη είναι ότι κανείς δεν μπορεί να ερευνήσει την (υποκειμενική) αντίληψη και αφήγηση του «εαυτού» ενός ατόμου. Η ιδιωτικότητα του ατόμου όμως, δηλαδή ο εσωτερικός «ψυχικός» του κόσμος, μεταφέρεται μόνο υποκειμενικά, ως αφήγημα εμπειρίας στο πρώτο πρόσωπο, ενώ η επιστήμη περιγράφει τον κόσμο αντικειμενικά, με μια τριτοπρόσωπη προοπτική.

Και τέλος, μια τέταρτη ένδειξη για τον Μόρλαντ αποτελεί η ταυτότητα ενός ατόμου που παραμένει σταθερή διαχρονικά. Μπορεί η εμφάνισή του να αλλάζει (π.χ. τα μαλλιά του να ασπρίζουν ή να λιγοστεύουν), όμως αυτό που καθορίζει την «ταυτότητά» του παραμένει το ίδιο. Επίσης, θεωρεί ότι υπάρχουν ενδείξεις ότι οι αναμνήσεις ενός ατόμου δεν συσσωρεύονται στον εγκέφαλο, αλλά στην ψυχή του.

Ένας από τους σημαντικότερους ευρωπαίους νευρολόγους και ειδικός σε θέματα γνωστικών επιστημών, ο Στίβεν Λορέις από το Πανεπιστήμιο της Λιέγης εξηγεί την έρευνά του ως εξής:

Δεν ξέρω τι είναι η συνείδηση. Ιστορικά ήταν ένα προνομιακό πεδίο για την θρησκεία και τη φιλοσοφία. Μόλις πρόσφατα αποκτήσαμε τα εργαλεία, σαρωτές εγκεφάλου, που μπορούν να ελέγξουν την δραστηριότητα του εγκεφάλου. Αλλά είναι πολύ δύσκολο να γεφυρώσουμε αυτό το χάσμα, ανάμεσα στο τι αισθανόμαστε και σκεφτόμαστε τώρα και τι, εγώ ως παρατηρητής, μπορώ να μετρήσω με αυτά τα πανίσχυρα μηχανήματα. Πιστεύω ότι με την ερευνητική ομάδα έχουμε συμβάλει στην κατανόηση αυτού που αποκαλούμε δίκτυο συνείδησης. Έτσι, εάν πάρω μια τρισδιάστατη αποτύπωση του εγκεφάλου, έχουμε ένα εκτεταμένο δίκτυο, ένα σε κάθε ημισφαίριο, που είναι εξαιρετικά σημαντικό για το πώς αντιλαμβανόμαστε το περιβάλλον μας. Έχει να κάνει με όλα όσα ακούμε, βλέπουμε και αισθανόμαστε. Το αντιληπτικό μας σύστημα δηλαδή. Κι εδώ μέσα ξανά, υπάρχει ένα άλλο εκτεταμένο δίκτυο που είναι σημαντικό για την εσωτερική μας αντίληψη. Είναι η «φωνούλα» που μας μιλάει τώρα και μας επιτρέπει να ονειρευόμαστε μέσα στην ημέρα. Είναι η πνευματική μας κατάσταση. Αυτά τα δύο δίκτυα, το εξωτερικό που έχει να κάνει με τις αισθήσεις και το εσωτερικό που έχει να κάνει με τον εσωτερικό μας κόσμο είναι εξαιρετικής σημασίας για μας. Τα μετρούμε τώρα σε ασθενείς με σοβαρές εγκεφαλικές βλάβες. Και αυτό μας επιτρέπει να τους φροντίσουμε καλύτερα.

Οι νοητικές καταστάσεις της συνείδησης ενός ατόμου συνίστανται πρώτον, στις αισθήσεις του που ευαισθητοποιούνται από θεάματα, ήχους, τον πόνο ή από άλλες αισθητικές εμπειρίες. Έπειτα,στις επιθυμίες που συνδέονται με τις κλίσεις ή ταλέντα ενός ατόμου και εκφράζονται με τον τρόπο που κάποιος εκδηλώνεται ή συμπεριφέρεται. Επίσης, σε σκέψεις οι οποίες μπορεί να «υλοποιούνται» διανοητικά ως εκφράσεις ή και ως κατανόηση προσθέτοντας έτσι στην αύξηση της γνώσης του. Τέταρτον, στις πεποιθήσεις που συμπεριλαμβάνουν τις απόψεις ενός ατόμου σε διαφοροποιημένο βαθμό. Και τελικά, σε πράξεις βούλησης που αποσκοπούν στην εκπλήρωση των προθέσεών του ή στην επίτευξη ενός στόχου ως αιτίες δράσης του.

Η Βίβλος περιγράφει την ψυχή ως πραγματική, άυλη ουσία που παρέχει στο σώμα τη ζωή και συνίσταται σε αυτό που κοινώς ονομάζεται «συνείδηση». Η συνείδηση ​​εκδηλώνεται σε νοητικές καταστάσεις^[5] και είναι αυτή που ολοκληρώνει τη μαζική εισροή αισθητηριακών δεδομένων, που ο εγκέφαλος συνεχώς αντιμετωπίζει, επιτυγχάνοντας έτσι μια ολιστική εικόνα αντίληψης. Την αυτοσυνειδησία ο Μπαμπινιώτης την εξηγεί ως την «επίγνωση που έχει κάθε άτομο για τον εαυτό του ως φορέα νόησης και συναισθημάτων, η συνείδηση του εγώ».

Η καλύτερη εξήγηση για τις ικανότητες αυτές της συνείδησης βρίσκεται στην έννοια της «ψυχής», κάτι ανεξάρτητο από τον εγκέφαλο, με ικανότητες αισθησιακού, βουλητικού, συναισθηματικού και πνευματικού χαρακτήρα. Η Βίβλος μιλά για την ψυχή και το πνεύμα (τον νου) του ανθρώπου. Κάνοντας χρήση της πνευματικής, δηλαδή διανοητικής του ικανότητας, ο άνθρωπος είναι σε θέση να αγαπά τον Θεό συνυπάρχοντας πνευματικά μαζί Του, κάτι που πρέπει να θεωρηθεί μη εξηγήσιμο στα πλαίσια της φυσικαλιστικής άποψης. Υπάρχουν ενδείξεις για την ύπαρξη της ψυχής που η σύγχρονη επιστήμη δεν μπορεί να εξηγήσει με την φυσικαλιστική μέθοδο.

Πρώτον, ως πρόσωπα είμαστε σε θέση να κάνουμε άλλους να μας αναγνωρίζουν ως συνειδητά όντα μέσω της άμεσης επικοινωνίας μαζί τους σε πραγματικό χρόνο (π.χ. σε μια δια ζώσης συνομιλία μαζί τους).

Δεύτερον, το γεγονός ότι ως άτομα παραμένουμε οι ίδιοι, παρά τη συνεχή αλλαγή της φυσικής μας «δομής» με την πάροδο του χρόνου, που εξηγείται μόνο μεταφυσικά. Παρόλο που η εμφάνισή ενός ατόμου μπορεί με την πάροδο του χρόνου να αλλάξει (π.χ. το σώμα του να γεράσει, να παχύνει ή να αδυνατίσει), η επίγνωσή του εαυτού του παραμένει η ίδια. Η ταυτότητά του ως άτομο παραμένει η ίδια στο πέρασμα του χρόνου.

Τρίτον, υπάρχει κάτι που ισχύει για το «εγώ» ενός ατόμου, το οποίο δεν φαίνεται να ισχύει απαραίτητα για το σώμα του. Θα μπορούσε ενδεχομένως να υπάρχει το «εγώ» σε ασώματη κατάσταση. Αυτό τείνει να εξηγεί φαινόμενα επιθανάτιων εμπειριών που μάλλον δεν μπορούν να εξηγηθούν αλλιώς.

Όλα αυτά αποτελούν σημαντικές ενδείξεις για την πραγματικότητα αυτού που η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη αποκαλούν «ψυχή».

---

^[1]     ή και φυσιοκρατία (νατουραλισμός).

^[2]     Ο Nagel γράφει: «Το σημείο εκκίνησης για το επιχείρημα είναι η αποτυχία του ψυχοφυσικού αναγωγισμού, μια θέση στη φιλοσοφία του νου που σε μεγάλο βαθμό υποκινείται από την ελπίδα να δείξει πώς οι φυσικές επιστήμες θα μπορούσαν κατ’ αρχήν να παρέχουν μια θεωρία των πάντων. Εάν αυτή η ελπίδα είναι απραγματοποίητη, τίθεται το ερώτημα εάν οποιαδήποτε άλλη, περισσότερο ή λιγότερο ενοποιημένη κατανόηση, θα μπορούσε να εκλάβει τον κόσμο όπως τον ξέρουμε …», Thomas Nagel, Mind And Cosmos. Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly False, Οξφόρδη: Oxford University Press, 2012, σ. 3.

^[3]     James Porter Moreland, The Soul. How We Know It’s Real and Why It Matters, Chicago: Moody Publishers, 2014.

^[4]     Έχουν διεξαχθεί και πρόσφατα μελέτες που ερευνούν και καταγράφουν το φαινόμενο αυτό επιστημονικά. Βλ. ιστοσελίδα in.gr, https://www.in.gr/2020/02/02/health/health-news/ereyna-o-thanatos-einai-thetiki-empeiria/, αναζήτηση 26/10/2022.

^[5]    Δηλαδή διαφορετικές από τις καταστάσεις του εγκεφάλου ή των νευρώνων του.