Η υπέρτατη αρετή

Στις 10 Σεπτεμβρίου 2025 ο Αμερικανός πολιτικός ακτιβιστής Charlie Kirk, σε δημόσια συζήτηση στο Πανεπιστήμιο της Γιούτα Βάλεϊ στην Αμερική πυροβολήθηκε με βάναυσο τρόπο μπροστά στα μάτια της συζύγου και των παιδιών τους, εκατοντάδων παρευρισκόμενων αλλά και εκατομμυρίων θεατών στο διαδίκτυο. Η άνανδρη και αποτρόπαια αυτή πράξη καταδικάστηκε από πολλούς, επειδή δεν καταπολεμούνται οι όποιες ιδέες σκοτώνοντας τους ανθρώπους που τις εκφράζουν.

Σε αντίθεση με αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο, το μήνυμα του Ευαγγελίου έρχεται να μας βεβαιώσει για άλλη μια φορά πως αυτό που ο κόσμος έχει ανάγκη είναι η Αγάπη, μια αγάπη που εμπνέεται από τον ίδιο τον τριαδικό Θεό και τη θυσία του Σταυρού!

Το Μυστήριο της Αγάπης

Η Βίβλος διδάσκει πως ο Θεός είναι Αγάπη. Και αυτό, εν μέρει,  εξηγείται με την Τριαδικότητά του: Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα σε πλήρη αρμονία και κοινωνία Αγάπης.

Αρκετά σημεία στην Παλαιά και τη Καινή Διαθήκη μας βεβαιώνουν για τον Θεό που παρουσιάζεται στον πληθυντικό καθώς δημιουργεί:

Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με την εικόνα τη δική μας και την ομοίωση …  Δημιούργησε, λοιπόν, ο Θεός τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική του την εικόνα, ‘κατ’ εικόνα Θεού’ τον δημιούργησε, τους δημιούργησε άντρα και γυναίκα (Γεν. 1: 26/27 ΝΜΒΕ).

Αργότερα, στην Καινή Διαθήκη, πάλι αποκαλύπτεται ο Τριαδικός Θεός, στη βάπτιση του Ιησού από τον Ιωάννη:

Κι αμέσως, ενώ έβγαινε από το νερό, είδε ν’ ανοίγουν οι ουρανοί, και το Πνεύμα σαν περιστέρι να κατεβαίνει πάνω του. Τότε μια φωνή ακούστηκε από τα ουράνια: «Εσύ είσαι ο αγαπημένος μου Υιός, εσύ είσαι ο εκλεκτός μου» (Μαρκ. 1: 10-11).

Το ίδιο συμβαίνει στο Όρος της Μεταμόρφωσης αλλά και αλλού.

Ο Θεός εμφανίζεται που και που στην τριαδική του μορφή και μοιάζει σαν ο Πατέρας και το Πνεύμα να χαιρετίζουν και να γιορτάζουν τον σαρκωμένο Υιό που βρίσκεται στη γη. Η φράση «αγαπημένος Υιός» είναι ένδειξη του χαρακτήρα του Τριαδικού Θεού που είναι Αγάπη.

Ας μείνουμε για λίγο σ’ αυτή την εικόνα: Τη ζωή της Τριάδας δεν την χαρακτηρίζει ο εγωκεντρισμός αλλά η αμοιβαία αυτό-προσφορά Αγάπης. Ο πρόσφατα εκλιπών Αμερικανός θεολόγος Τίμοθι Κέλερ το περιγράφει αυτό όμορφα στο βιβλίο του «Ο Λόγος για τον Θεό. Πίστη σε μια εποχή Σκεπτικισμού»[1] ως εξής:  Όταν γιορτάζουμε κάποιον, μπαίνουμε σε μία δυναμική τροχιά γύρω του, επικεντρωνόμαστε στα ενδιαφέροντα και τις επιθυμίες του. Ειδικά όταν υπάρχουν τρία πρόσωπα, όπου το καθένα κινείται γύρω από τα άλλα δύο. Στην Τριάδα, το κάθε ένα από τα θεία πρόσωπα επικεντρώνεται στα άλλα δύο. Κανένα δεν απαιτεί τα άλλα να περιστρέφονται γύρω του. Έτσι λοιπόν, κάθε πρόσωπο της Τριάδας αγαπά, λατρεύει, συμβάλλει, χαίρεται μαζί με τα άλλα. Αυτό δημιουργεί έναν δυναμικό, παλλόμενο «χορό χαράς και αγάπης». Η θεολογία έχει μια λέξη για αυτό: «περιχώρηση» που κυριολεκτικά σημαίνει «χορεύω ή ρέω τριγύρω».

Η τριαδικότητα του Θεού είναι χαρακτηριστικό μοναδικό του Χριστιανισμού. Καμμιά άλλη μονοθεϊστική θρησκεία, ούτε ο Ιουδαϊσμός και ούτε το Ισλάμ, δεν πιστεύουν στην τριαδικότητα του Θεού. Ίσως αυτό να εξηγεί και τον διαρκή πόλεμο ανάμεσα στους οπαδούς του Ισλάμ οι οποίοι χρησιμοποιώντας την μάχαιρα επιβάλλουν την πίστη τους και στους Εβραίους οι οποίοι διακατέχονται από το, «οφθαλμός αντί οφθαλμού», ως σύνθημα επιβίωσής τους.

Στον Χριστιανισμό όμως, η τριαδικότητα ενός αυτάρκη, αυτεξούσιου, αυτόβουλου Θεού τον κάνει προσιτό στα πλάσματά Του, τους ανθρώπους. Καμμιά άλλη θρησκεία, επίσης, δεν μιλάει για έναν Θεό που θυσιάζεται από Αγάπη για τον άνθρωπο:

Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε παρέδωσε στο θάνατο το μονογενή του Υιό, για να μη χαθεί όποιος πιστεύει σ’ αυτόν αλλά να έχει ζωή αιώνια (Ιω. 3:16).

Αν επιχειρήσουμε να συγκρίνουμε την Αγάπη αυτή του Θεού με κάποιες άλλες ιδέες, θα διαπιστώσουμε ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με μία αρετή υπέρτατης αξίας.

Αρετή υπέρτατης αξίας

Ο Μαχάτμα Γκάντι, ο οποίος ανέτρεψε, με ειρηνικό τρόπο, την αποικιοκρατική κυριαρχία των Βρετανών στην Ινδία δίδασκε πως οι διάφορες θρησκείες είναι σαν διαφορετικοί δρόμοι που συγκλίνουν στο ίδιο σημείο. Τι διαφορά έχει αν ακολουθούμε διαφορετικές διαδρομές, δεν αρκεί να φτάνουμε στον ίδιο προορισμό;

Ο συλλογισμός  αυτός έχει γίνει πολύ δημοφιλής στην παγκοσμιοποιημένη, πλουραλιστική κουλτούρα της Δύσης και συχνά συνδέεται με κοινοτοπίες γύρω από έναν «Κανόνα» που βρίσκεται στην καρδιά όλων των θρησκειών: Αν κάθε πίστη διδάσκει την αγάπη του ενός προς τον άλλον, τότε όλες πρέπει να είναι εξίσου αληθινές και καλές. Αυτή η πεποίθηση μπορεί να είναι ελκυστική σε πολλούς, επειδή τονίζει την πνευματικότητα όλων των θρησκειών, αλλά είναι αποδεδειγμένα ψευδής!

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: Οι ανατολικές θρησκείες όπως ο Βουδισμός και ο Ινδουισμός βασίζονται στον κανόνα του Αχίμσα, που σημαίνει «μη βία» ή «μη βαναυσότητα» προς κανένα ζωντανό πλάσμα. Κάποιοι σήμερα αυτό-προσδιορίζονται ως «βίγκαν». Δεν τρώνε προϊόντα ζωικής προέλευσης επειδή ασπάζονται – κάποιες φορές χωρίς να το έχουν καλοσκεφτεί – τις θρησκευτικές ιδέες που κρύβονται πίσω από την ιδεολογία αυτή. Έτσι και ο βιγκανισμός, που απαγορεύει κάθε είδους βία απέναντι σε ζώα της διατροφικής μας αλυσίδας.

Ο κανόνας της «μη βίας» είναι ένα αξιοθαύμαστο κάλεσμα, αλλά υπολείπεται κατά πολύ αυτού που διδάσκει η Αγία Γραφή στον Χρυσό Κανόνα. Επειδή το να μη βλάπτεις τον πλησίον σου δε σημαίνει αναγκαστικά ότι τον αγαπάς και ενδιαφέρεσαι γι’ αυτόν!

Όμως η βιβλική εντολή αγάπης του πλησίον απέχει πολύ από αυτόν τον παθητικό κανόνα «μη βίας». Αγαπώντας τον πλησίον μου όπως τον εαυτό μου, σαφώς και δεν θα τον βλάψω!

Για τον λόγο αυτό, ο Αχίμσα έχει χαρακτηριστεί «Ασημένιος Κανόνας» – είναι καλός, αλλά υπάρχει κάτι ανώτερο, πολυτιμότερο: Ο ενεργητικός Χρυσός Κανόνας. Ο Κανόνας της Αγάπης όπως τον κηρύττει η Αγία Γραφή.

Στην Επί του Όρους Ομιλία, ο Ιησούς παρήγγειλε – ιδού ο Χρυσός Κανόνας:

Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άλλοι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε κι εσείς· σ’ αυτό συνοψίζονται ο νόμος και οι προφήτες (Ματθ. 7:12).

Εδώ έχουμε κάτι περισσότερο από μια έκκληση για αποφυγή βλάβης ή τραυματισμού. Είναι η εντολή για ενεργή αγάπη.

Στην θαυμάσια παραβολή του Καλού Σαμαρείτη, ο Ιησούς περιγράφει το κόστος που περιέχει η αγάπη προς τον πλησίον. Τους δείχνει ένα άτομο που το παρακινεί η αγάπη, που ζει με μάτια ορθάνοιχτα. Το ωθεί η ευσπλαχνία για τον συνάνθρωπο, ειδικά όταν εκείνος βρίσκεται σε οδυνηρή θέση: τραυματισμένος, εγκαταλελειμμένος, μόνος, αβοήθητος. Παρόλες τις υποχρεώσεις του – και την επικινδυνότητα της περιοχής –, ο άνθρωπος που αγαπάει σταματάει και σκύβει στον πόνο του συνανθρώπου. Τον φροντίζει όσο είναι εφικτό και του είναι δυνατό, και αν χρειαστεί περαιτέρω βοήθεια την οποία δεν μπορεί να προσφέρει άμεσα, κάνει τα αδύνατα δυνατά για να τον μεταφέρει εκεί που θα τον βοηθήσουν να ορθοποδήσει, αψηφώντας το όποιο κόστος σε χρήμα και χρόνο περιλαμβάνει η φροντίδα.

Ο Χρυσός Κανόνας είναι αφιερωμένος στο καλό των γύρω μας, και αυτό φτάνει πολύ πιο μακριά ​​από μια απλή απουσία βλάβης. Επιδιώκει το καλό στη ζωή τους, όχι απλώς την ανακούφιση από τα βάσανά τους.

Αυτό που διακηρύττει ο Χριστιανισμός – η Αγάπη – ξεπερνάει κατά πολύ τις όποιες ανθρώπινες προσπάθειες για ειρήνη μεταξύ των ανθρώπων.

Αγάπη που περνάει από τον Σταυρό

Είναι αξιοσημείωτο πως για τον Ιησού ο Χρυσός Κανόνας δεν αποτελεί την ύψιστη εντολή. Η αγάπη για τον πλησίον, όπως την ονομάζει ο Ιησούς, ορίζεται ως αυτό που κάνουμε στους άλλους επειδή είναι εκείνο που εμείς οι ίδιοι θα θέλαμε κι εκείνοι να μας κάνουν. Με άλλα λόγια, η αγάπη που περιγράφει ο Χρυσός Κανόνας περιορίζεται από την ανθρώπινη φαντασία και τις επιθυμίες του.

Στο βιβλίο του «Ο Σταυρός του Χριστού», ο John Stott γράφει[2]:

Η ουσία της αμαρτίας είναι ότι εμείς οι άνθρωποι αντικαθιστούμε τον Θεό με τους εαυτούς μας, ενώ η ουσία της σωτηρίας είναι ότι ο Θεός αντικαθιστά τον εαυτό του με εμάς. Εμείς… τοποθετούμε τους εαυτούς μας εκεί που μόνο ο Θεός είναι σε θέση να βρίσκεται· ενώ ο Θεός… τοποθετεί τον εαυτό Του εκεί που εμείς θα άξιζε να είμαστε.

Η αμαρτία, δηλαδή η αλαζονεία του ανθρώπου τον οδηγεί στο να θέλει να είναι εκείνος ο μικρούλης ‘θεός’ – θυμόμαστε την πρόκληση του φιδιού στην Εδέμ[3] – επιδιώκει τη θέση του Θεού, αλλά το μόνο που του αξίζει είναι ο αιώνιος θάνατος.

Γι’ αυτό και ο Στοτ εξυμνεί την Αγάπη του Θεού που αποκαλύπτεται στο Σταυρό. Επειδή ο Θεός παίρνει το ίδιο σοβαρά τη δικαιοσύνη. Όμως εκεί ο Χριστός τοποθετεί τον Εαυτό του για χάρη μας. Έτσι στο Σταυρό δεν χάνει ούτε η Δικαιοσύνη του Θεού, αλλά ούτε και η Αγάπη και το έλεός Του. Και τα δύο ικανοποιούνται ταυτοχρόνως.

Υπάρχει, με άλλα λόγια, μια αγάπη που δεν περιορίζεται από ανθρώπινους περιορισμούς, όπως λέει η Αγία Γραφή, «οι σκέψεις του Θεού είναι υψηλότερες από τις δικές μας σκέψεις και υπερέχουν τους δικούς μας τρόπους» (Ησ. 55: 9).

Στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του, ο Ιησούς δεν επαναλαμβάνει απλώς τον Χρυσό Κανόνα στους μαθητές. Αντίθετα, διακηρύττει μια ακόμη υψηλότερη μορφή αγάπης – αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ίσως ως τον Πλατινένιο Κανόνα: «Αυτή είναι η εντολή μου: να αγαπάτε ο ένας τον άλλον όπως εγώ σας αγάπησα» (Ιωάννης 15:12). Πώς αγάπησε ο Χριστός; Δίνοντας τη ζωή του γ’ αυτούς που αγαπάει! Αυτό που εκτυλίχθηκε την νύχτα που ο Ιησούς είπε τα λόγια αυτά στους μαθητές του, και επίσης την επόμενη μέρα – η προδοσία, η σύλληψη, τα βασανιστήρια και η σταύρωσή Του– επαναπροσδιορίζουν μια για πάντα το πρότυπο αυτό του Χριστού περί αληθινής Αγάπης.

Οι μαθητές του βλέπουν την αγάπη να μεταμορφώνεται και να ανυψώνεται από το είδος της αγάπης που συνήθως εκδηλώνεται στον κόσμο, σε μια εξαιρετική Αγάπη: Την Αγάπη που αποκαλύπτεται στον σταυρικό θάνατο του Κυρίου! Ο πήχης ανεβαίνει: Από την απλή απουσία βλάβης, την ανθρώπινη αγάπη αμοιβαίου ενδιαφέροντος, προς μια θεϊκή αγάπη που δέχεται οποιοδήποτε κόστος – ακόμη και τον θάνατο – επιδιώκοντας το καλό και την ευημερία του άλλου.

Στην αυτοβιογραφία του ο Μαχάτμα Γκάντι εκφράζει[4] την άρνησή του απέναντι σε μια θεϊκή Αγάπη που εκφράζεται στη θυσία του Σταυρού:

Θα μπορούσα να δεχτώ τον Ιησού ως μάρτυρα, ως ενσάρκωση της θυσίας και ως θεϊκό δάσκαλο. Ο θάνατός του στον σταυρό ήταν ένα σπουδαίο παράδειγμα για τον κόσμο, αλλά η καρδιά μου δεν μπορεί να δεχτεί ότι υπήρχε κάτι σαν μια μυστηριώδη ή θαυματουργή αρετή σε αυτόν.

Όμως, η Βίβλος είναι ξεκάθαρη: Το να αποδεχτεί κανείς την Αγάπη του Θεού που εκδηλώθηκε στο σταυρό είναι ο αναπόφευκτος δρόμος για οποιονδήποτε επιθυμεί να ακολουθήσει τον Ιησού. Και, σε αντίθεση με τον ισχυρισμό του Γκάντι, αυτό δεν είναι ένα κοινό μονοπάτι που ακολουθούν οι άνθρωποι όλων των θρησκειών. Είναι μονοπάτι που σπάνια ακολουθούν ακόμη και εκείνοι που αυτό-προσδιορίζονται ως Χριστιανοί!

Ας δούμε όμως πιο αναλυτικά τί περιέχει αυτή η Αγάπη που δίδαξε ο Χριστός στους μαθητές του και που πρέπει να καθιστά το χαρακτηριστικό καθενός που λέγεται μαθητής του.

Θείο σχέδιο Αγάπης

Το μοτίβο του Σταυρού βρίσκεται στην ήττα κάθε κοσμικής εξύμνησης δύναμης, ισχύος και κοινωνικής θέσης. Στον Σταυρό ο Χριστός μέσα στην ήττα θριαμβεύει, αποκτά δύναμη στην αδυναμία και υπηρετώντας δίνει τα πάντα.

Το σχέδιο Αγάπης του Θεού προβλέπει όχι μόνο τη λύτρωση του ανθρώπου από την αμαρτία αλλά και την ανύψωση του σε κοινωνία αγάπης με τον Δημιουργό Θεό. Όπως ο τριαδικός Θεός βασιλεύει στην χαρά της τριαδικής κοινωνίας, όπως είδαμε, θέλει σ’ αυτή τη χαρά να συμμετέχουν και τα αξιαγάπητα πλάσματά Του, οι λυτρωμένοι.

Ένα κύριο χαρακτηριστικό της διδασκαλίας του Χριστού είναι οι παραβολές γύρω από τον γάμο του Υιού του Θεού με την νύφη, την Εκκλησία. Το μοτίβο γίνεται ολοένα και πιο ξεκάθαρο στις επιστολές του Παύλου και επίσης στην Αποκάλυψη του Ιωάννη.

Στην ορθόδοξη θεολογία ο όρος «θέωση» εννοεί την «εις το υπέρ φύσιν ανύψωση του ανθρώπου και την κατά το δυνατόν ομοίωσή του με το Θεό – πράγμα που γίνεται κατορθωτό χάρις στη σάρκωση του Θεού Λόγου και τον εκ της Χάριτος του Αγ. Πνεύματος αγιασμό»[5]. Πρόκειται για πνευματική ένωση του ανθρώπου με τον Θεό, μια διαδικασία μετασχηματισμού του ανθρώπου με τον τελικό σκοπό της ζωής του να επιτυγχάνεται μέσω του καθαρισμού νου και σώματος, του φωτισμού και της συνέργειας μεταξύ της ανθρώπινης δράσης και των ενεργειών του Θεού μέσα του. Η διαμαρτυρόμενη θεολογία περιορίζεται στον βιβλικό όρο «αγιότητα», δηλαδή αυτό που ο απ. Παύλος εννοεί με το να «μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν» (Γαλ. 4: 19). Ο Λόγος του Θεού μας προτρέπει να αναλογιστούμε τη θυσία του Υιού για τη λύτρωσή μας και να ζήσουμε στο ίδιο πνεύμα, το πνεύμα της Αγάπης και θυσίας.

Η Εντολή Αγάπης που εξέφρασε ο Χριστός στους μαθητές (Ιω. 15):

«Όπως με αγάπησε ο Πατέρας, έτσι σας αγάπησα κι εγώ· μείνετε πιστοί στην αγάπη μου. Και θα μείνετε πιστοί στην αγάπη μου, αν τηρήσετε τις εντολές μου, όπως εγώ τήρησα τις εντολές του Πατέρα μου και γι’ αυτό μένω πιστός στην αγάπη του»

συμπεριλαμβάνει και κάποια ορατά σημάδια, όπως

• Η Αγάπη στο Θεό είναι αλληλένδετη με την αγάπη του πλησίον (Α’ Ιω. 4:20):

«… αυτός που δεν αγαπάει τον αδερφό του, τον οποίο βλέπει, πώς μπορεί να αγαπάει το Θεό, τον οποίο δε βλέπει;».

• Η Αγάπη είναι αποκλειστική (Λουκ. 16: 13):

«Κανένας δεν μπορεί να είναι δούλος σε δύο κυρίους … Δεν μπορείτε να είστε δούλοι και στο Θεό και στο χρήμα».

• Η Αγάπη είναι για τη ζωή (Ιω. 12: 25):

«Αυτός που αγαπάει τη ζωή του, θα τη χάσει· αυτός όμως που τη ζωή του δεν τη λογαριάζει όσο κρατάει αυτός ο κόσμος, θα τη φυλάξει για την αιώνια ζωή».

• Η Αγάπη της Αλήθειας (Ιω. 18: 37):

Αποκρίθηκε [στον Πιλάτο] ο Ιησούς: «Εγώ γι’ αυτό γεννήθηκα και γι’ αυτό ήρθα στον κόσμο, για να φανερώσω την αλήθεια· όποιος αγαπάει την αλήθεια καταλαβαίνει τα λόγια μου». 

Ο Ιησούς, μετά τα πάθη του ρωτάει τον Πέτρο: «Μ’ αγαπάς»; (Ιω. 21: 15-17). Ο Πέτρος είχε αρνηθεί τον Κύριο τρεις φορές, γι’ αυτό κι εκείνος τον επαναφέρει ρωτώντας τον τρείς φορές:

«Σίμων, γιε του Ιωνά, μ’ αγαπάς περισσότερο απ’ όσο αυτοί εδώ;» «Ναι, Κύριε», του απαντάει ο Πέτρος, «εσύ ξέρεις πως σ’ αγαπώ». Του λέει τότε: «Βόσκε τ’ αρνιά μου».

Η Αγάπη μένει

Στον Ύμνο της Αγάπης (Α’ Κορ. 13), ο απ. Παύλος περιγράφει την Αγάπη ως καρπό του Πνεύματος που ξεπερνάει κάθε άλλη ανθρώπινη ικανότητα και είναι αυτό που θα μείνει όταν όλα τα άλλα εκλείψουν.

Όπως ο τριαδικός Θεός χαρακτηρίζεται από και ζει μέσα στην Αγάπη, έτσι – κατά την εντολή του Χριστού –  πρέπει και οι πιστοί λυτρωμένοι του – να χαρακτηρίζονται και να ζουν μεταξύ τους. Αυτό είναι το σημάδι που τους κάνει «δικούς» του στον κόσμο.

Εγώ τη δόξα που μου έδωσες την έδωσα σ’ αυτούς, για να είναι ένα μεταξύ τους, όπως εμείς είμαστε ένα: Εγώ ενωμένος μαζί τους κι εσύ ενωμένος μαζί μου, ώστε ν’ αποτελούν μια τέλεια ενότητα, κι έτσι ο κόσμος να καταλαβαίνει ότι μ’ έστειλες εσύ κι ότι αγάπησες κι αυτούς όπως αγάπησες εμένα. (Ιω. 17: 22-23).

Με τα λόγια αυτά ο Ιησούς θέτει μια σημαδούρα γνησιότητας της πίστης: η Αγάπη του Θεού και των αδελφών είναι το χαρακτηριστικό της χριστιανικής ενότητας.

Έτσι ο απ. Παύλος μπορεί να διαβεβαιώσει τους αδελφούς στη Ρώμη:

Είμαστε βέβαιοι ότι, αν αγαπά κανείς το Θεό, ο Θεός κάνει τα πάντα να συντελούν στο καλό του. … Τι, λοιπόν, μπορεί να μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Μήπως τα παθήματα, οι στενοχώριες, οι διωγμοί, η πείνα, η γύμνια, οι κίνδυνοι ή ο μαρτυρικός θάνατος; (Ρωμ. 8: 28, 35).

Κι επίσης ο απ. Ιωάννης, ο μαθητής «που αγαπούσε ο Ιησούς», μπορεί να παρηγορήσει τους πιστούς:

Ο Θεός είναι αγάπη· κι όποιος ζει μέσα στην αγάπη, ζει μέσα στο Θεό, κι ο Θεός μέσα σ’ αυτόν. Έτσι καταλαβαίνουμε πως η αγάπη έχει ολοκληρωθεί μέσα μας: Όταν αντιμετωπίζουμε την ημέρα της κρίσεως με θάρρος. Γιατί κι εμείς ζούμε σ’ αυτό τον κόσμο, όπως έζησε εκείνος. Όποιος αγαπάει δεν φοβάται. Η τέλεια αγάπη διώχνει το φόβο. (Α’ Ιω. 4: 16-18).

---

[1] Timothy Keller, The Reason for God. Belief in an Age of Scepticism, New York: Penguin, 2008, σ. 213-225.

[2] John Stott, The Cross of Christ, Downers Grove: Inter-Varsity Press, 1986, σ. 160.

[3] Έραστος Φίλος, Ο Καρπός του Απαγορευμένου Δέντρου, Αθήνα: Λόγος, 2023, σ. 38-43.

[4] M. K. Gandhi, An Autobiography. Or the Story of My Experiments with Truth, μτφρ. Mahadev Desai, Ahmedabad: Navajivan Publishing,1940, σ. 160.

[5] Γέροντας Ιωσήφ Βατοπαιδινός, Αγίων και Γερόντων παραινέσεις, 8/11/2022, https://www.pemptousia.gr/2022/11/ti-ennooume-otan-leme-theosi/ (ανάκτηση 20/9/2025).