Αν δεν είχε αναστηθεί ο Χριστός;

Μια άσκηση ιστορικής, θεολογικής και υπαρξιακής συνέπειας

Του Έραστου Φίλου^*)

Υπάρχουν στοιχεία που δεν στέκονται απλά στο κέντρο ενός Πιστεύω, αλλά κρατούν όρθιο ολόκληρο το οικοδόμημά του. Ένα τέτοιο στοιχείο είναι η Ανάσταση του Ιησού Χριστού την οποία μαρτυρούν τα Ευαγγέλια.

Συνήθως, η χριστιανική απολογία ξεκινά από την εξής θέση:

Ο ΙΗΣΟΥΣ ΑΝΑΣΤΗΘΗΚΕ ΙΣΤΟΡΙΚΑ·
ΑΡΑ Η ΠΙΣΤΗ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΑΛΗΘΙΝΗ.

Αλλά ας ξεκινήσουμε όχι με μια απάντηση, αλλά με ένα ερώτημα. Όχι ένα ερώτημα εύκολο ή ασφαλές, αλλά ένα ερώτημα που, αν το πάρουμε στα σοβαρά, δεν αφήνει τίποτα όρθιο.

Ας θέσουμε το ερώτημα υποθετικά:

ΤΙ ΘΑ ΣΗΜΑΙΝΕ ΙΣΤΟΡΙΚΑ, ΘΕΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΥΠΑΡΞΙΑΚΑ,
ΑΝ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ;

Όχι αν εμείς παύαμε να πιστεύουμε. Αλλά αν, αντικειμενικά, ιστορικά, η Ανάσταση δεν είχε συμβεί.

Το ερώτημα αυτό δεν είναι ξένο προς τη χριστιανική παράδοση. Ο ίδιος ο απόστολος Παύλος το θέτει με απόλυτη καθαρότητα:

Εἰ Χριστὸς οὐκ ἐγήγερται, ματαία ἡ πίστις ὑμῶν (Α΄ Κορ. 15: 17).

Ξεκάθαρη και η απάντηση! Δεν προσπαθεί ο Παύλος να σώσει κάτι από τα συντρίμμια· δηλώνει ότι χωρίς την ανάσταση, δεν υπάρχει Ευαγγέλιο.

Ας ακολουθήσουμε, λοιπόν, αυτόν τον αντίστροφο δρόμο.

ΑΝ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΘΑ ΤΕΛΕΙΩΝΕ ΣΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ

Στον αρχαίο κόσμο, η σταύρωση δεν ήταν απλώς ένας θάνατος. Ήταν η τελεσίδικη διάψευση της ύπαρξης ενός ατόμου. Οι Ρωμαίοι σταύρωναν για να διαγράψουν κάθε αξίωση εξουσίας, αλήθειας ή ελπίδας. Ο σταυρός δεν άφηνε περιθώριο για περαιτέρω δικαίωση. Με άλλα λόγια: Η σταύρωση ήταν οριστική  διάψευση, ο τρόπος της εξουσίας να πει: «Αυτός ο άνθρωπος δεν είχε δίκιο. Δεν είχε εξουσία. Δεν είχε μέλλον».

Ένας σταυρωμένος Μεσσίας ήταν ένας αποτυχημένος μεσσίας. Ήταν, για τα δεδομένα της εποχής, μια αντίφαση. Αν ο Ιησούς δεν ανασταινόταν, τότε ο σταυρός θα αποτελούσε την οριστική ήττα του. Η ιστορία του θα έκλεινε όπως τόσες άλλες ιστορίες χαρισματικών, αλλά τελικά αποτυχημένων, διδασκάλων. Η διδασκαλία του θα έμενε μετέωρη. Οι εχθροί του θα είχαν δικαιωθεί. Οι μαθητές του θα είχαν εξαπατηθεί. Η Μεγάλη Παρασκευή δεν θα οδηγούσε στο Πάσχα, αλλά σε σιωπή ντροπής. Και ο σταυρός δεν θα ήταν σύμβολο σωτηρίας, αλλά μνημείο ήττας. Η σταύρωση ως η ήττα του Χριστιανισμού!

Οι Πατέρες της Εκκλησίας ήταν απόλυτα σαφείς: ο Χριστός δεν ήρθε απλώς να διδάξει, αλλά να σώσει. Ο Αθανάσιος Αλεξανδρείας γράφει:

Οὐ γὰρ εἰς τὸ διδάξαι μόνον ἦλθεν ὁ Χριστός, ἀλλ᾽ εἰς τὸ σῶσαι τὸ ἀνθρώπινον γένος [1].

ΑΝ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ, ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ ΔΕΝ ΘΑ ΕΙΧΑΝ ΛΟΓΟ ΝΑ ΣΥΝΕΧΙΣΟΥΝ

Ας σταθούμε στους μαθητές. Δεν ήταν ήρωες. Φοβισμένοι ήταν, διασκορπισμένοι, απογοητευμένοι. Τη νύχτα της σύλληψης, ένας τον πρόδωσε, ο άλλος τον αρνήθηκε και όλοι τους τον εγκατέλειψαν.

Οι μαθητές του Ιησού δεν περίμεναν την ανάσταση. Το απόλυτα λογικό γι’ αυτούς ήταν να επιστρέψουν στη ζωή τους και να πουν: «Κάναμε λάθος. Τέλος. Προχωράμε».

Οι άνθρωποι αυτοί δεν ήταν έτοιμοι για μαρτύριο. Κανείς δεν διακινδυνεύει διωγμό, φυλακή και θάνατο για έναν τελειωμένο σκοπό. Κανένα κίνημα στην ιστορία δεν γεννήθηκε από έναν πεθαμένο ηγέτη.

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος τους χρακτηρίζει εύστοχα:

Ἄνθρωποι ἀμαθεῖς καὶ ἀγεννεῖς οὐκ ἂν ἐτόλμησαν τὴν οἰκουμένην κινῆσαι,
εἰ μὴ δύναμις ἄνωθεν ἐνήργει [2].

Όμως, πώς το σενάριο της μη-Ανάστασης να παρέχει ένα επαρκές ερμηνευτικό πλαίσιο για τη μεταστροφή τους. Χωρίς ένα πραγματικό, ανατρεπτικό γεγονός – όπως αυτό της Ανάστασης – η μεταμόρφωση των μαθητών παραμένει ανεξήγητη.

ΑΝ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ, Ο ΤΑΦΟΣ ΘΑ ‘ΕΘΑΒΕ’ (ΚΥΡΙΟΛΕΚΤΙΚΑ) ΤΗΝ ΟΠΟΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΠΕΡΙ ΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

Από την αρχαιότητα, μέχρι σήμερα, οι τάφοι είναι μνημεία, επειδή η μνήμη συνδέεται με τον τόπο.

Αν ο Ιησούς δεν είχε αναστηθεί ο τάφος θα υπήρχε σφραγισμένος, το σώμα θα βρισκόταν, κι έτσι η κάθε διακήρυξη περί ανάστασης θα τέλειωνε αμέσως. Δεν θα υπήρχε τόπος για θεολογία, επειδή θα μιλούσε ο τάφος, το πιο ισχυρό αντεπιχείρημα, και το κήρυγμα της ανάστασης θα κατέρρεε πριν καλά-καλά ξεκινήσει.

Όμως, αυτή η απουσία αναφοράς στον τάφο από τους αντιπάλους ως αντι-επιχείρημα απαιτεί εξήγηση. Και η υπόθεση της μη-ανάστασης του Ιησού δεν εξηγεί επαρκώς την απουσία αυτή. Το κήρυγμα της ανάστασης δεν σίγησε!

Είναι όμως αξιοσημείωτο γεγονός το ότι η πρώτη διακήρυξη της ανάστασης δεν έγινε σε κάποιον μυθικό τόπο και σε μια μεταγενέστερη εποχή, αλλά στην ίδια την Ιερουσαλήμ, εκεί όπου ο Ιησούς σταυρώθηκε και ετάφη, λίγες μόνο μέρες μετά. Σ’ έναν τόπο εχθρικό μεν, αλλά όπου υπήρχαν αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων και της διδασκαλίας Του. Η πίστη στην Ανάσταση ξεκίνησε εκεί, στην πόλη της σταύρωσης, επειδή ηπίστη που στηρίζεται σε αυθεντικά στοιχεία δεν φοβάται την αμφισβήτηση.

ΑΝ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ, Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΘΑ ΕΜΕΝΕ ΑΝΟΛΟΚΛΗΡΩΤΗ ΚΑΙ Η ΠΙΣΤΗ ΜΑΣ ΚΕΝΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ

Ο Ιησούς μίλησε για τη βασιλεία του Θεού, για τελική δικαιοσύνη, για νίκη κατά του κακού, για ζωή αιώνια. Όλα αυτά δεν ήταν απλές ιδέες· ήταν υποσχέσεις. Χωρίς ανάσταση, οι υποσχέσεις αυτές θα έμεναν ανολοκλήρωτες. Τον τελικό λόγο θα είχε ο θάνατος. Η αδικία και οι αυθαιρεσίες θα πλήθαιναν. Η ελπίδα δεν θα ήταν διαφορετική από μια ψυχολογική παρηγοριά. Με άλλα λόγια, ο Χριστός θα νικούσε τον θάνατο ρητορικά, όχι πραγματικά. Ο Μάξιμος ο Ομολογητής το συνοψίζει θεολογικά αυτό:

Ὁ Χριστὸς νικᾷ τὸν θάνατον οὐ λόγῳ, ἀλλὰ ὄντως [3].

Αλλά και ο απόστολος Παύλος δεν αφήνει περιθώρια, ούτε λέει: «Αν δεν ανασταινόταν ο Χριστός, ας κρατήσουμε τουλάχιστον την ηθική του!» Αλλά, ότι χωρίς ανάσταση το κήρυγμα θα ήταν ψεύτικο, οι μάρτυρες θα είχαν εξαπατηθεί, και η εκκλησία θα είχε χτιστεί πάνω σε λάθος θεμέλιο και το διακηρύττει ξεκάθαρα:

αν ο Χριστός δεν έχει αναστηθεί, η πίστη σας είναι χωρίς περιεχόμενο· ζείτε ακόμα μέσα στις αμαρτίες σας. Πρέπει επίσης να συμπεράνει κανείς ότι και οι χριστιανοί που πέθαναν έχουν χαθεί. Αν η χριστιανική ελπίδα μας περιορίζεται μόνο σ’ αυτήν τη ζωή, τότε είμαστε οι πιο αξιοθρήνητοι απ’ όλους τους ανθρώπους. (Α΄Κορ. 15: 17-19 ΝΜΒΕ).

Εδώ διακυβεύεται η σωτηρία και ο Ιωάννης Δαμασκηνός διευκρινίζει:

Εἰ μὴ ἀνέστη Χριστός, οὐκ ἔχομεν σωτηρίαν [4].

Όχι λιγότερη σωτηρία· καμία σωτηρία.

Ο Χριστιανισμός δεν είναι ηθική φιλοσοφία ούτε πνευματική ψυχοθεραπεία, αλλά ιστορική αξίωση. Και σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο της Πίστης, ο Ιησούς δεν μίλησε μόνο για αγάπη. Μίλησε και για τη Βασιλεία του Θεού, την τελική δικαιοσύνη, για νίκη του καλού κατά του κακού και για Ζωή πέρα από τον θάνατο. Χωρίς Ανάσταση, όλα αυτά θα έμεναν μια υπόσχεση χωρίς ελπίδα εκπλήρωσης. Αν ο Ιησούς παρέμενε στον τάφο, η διδασκαλία Του θα έμενε ανολοκλήρωτη, κι αυτό θα σήμαινε ότι τον τελευταίο λόγο τον έχει ο θάνατος, η αδικία παραμένει ανίκητη και ο Θεός είναι είτε αδύναμος είτε αδιάφορος.

Για τον λόγο αυτό ο απόστολος Παύλος θεμελιώνει την πίστη σε σαφή ιστορικό ισχυρισμό και όχι στο συναίσθημα μιας θρησκευτικής εμπειρίας.

ΑΝ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ Ο ΙΗΣΟΥΣ, ΣΕ ΤΙ ΘΑ ΞΕΧΩΡΙΖΕ Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ;

Ο αρχαίος κόσμος γνώριζε φιλοσοφικά συστήματα, ηθικές διδασκαλίες, μυστήρια και ήρωες που πέθαναν γενναία. Τί όμως ήταν αυτό που έκανε μοναδικό τον Χριστιανισμό;

Ο ΙΣΧΥΡΙΣΜΟΣ ΟΤΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΝΙΚΗΘΗΚΕ.

Η ραγδαία παγκόσμια εξάπλωση του Χριστιανισμού και η ικανότητά του να ανατρέπει κοσμοθεωρίες ριζικά, πιστοποιούν ότι η Πίστη των μαθητών δεν ήταν ανθρώπινη προβολή, ούτε ότι η κοινότητά τους απλά κατασκεύασε ένα νόημα σε όλα αυτά τα γεγονότα. Η Χριστιανική Πίστη δε βασίζεται σε μύθους! Το «Χριστός ανέστη» των Χριστιανών εννοεί ότι υπάρχει αντικειμενική αλήθεια, και ότι ο Θεός προσφέρει αληθινή Σωτηρία και ένα λαμπρό μέλλον στην ανθρωπότητα που βρίσκεται σε ξεπεσμό.

Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς αυτό που έκανε να ξεκινήσει το θρησκευτικό αυτό κίνημα που μέσα σε 300 χρόνια κατάφερε να κυριαρχήσει σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και κατά τη διάρκεια δύο χιλιετιών επικράτησε σε ολόκληρο τον δυτικό πολιτισμό; Σε ένα πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, ο χριστιανισμός ανέπτυξε μια ξεχωριστή πολιτιστική και θεολογική ταυτότητα που τον έκανε να ξεχωρίζει από τον παραδοσιακό Ιουδαϊσμό. Η μοναδικότητα αυτή του Χριστιανισμού εξηγείται μόνο από το ιστορικό γεγονός της ανάστασης του Ιησού Χριστού [5].

Η εξαιρετική αυτή ιστορική ανάδυση της χριστιανικής εκκλησίας χρειάζεται επαρκή εξήγηση. Στο βιβλίο του «Η Άνοδος του Χριστιανισμού: Πώς το αφανές, οριακό κίνημα του Ιησού έγινε η δεσπόζουσα θρησκευτική δύναμη στον δυτικό κόσμο μέσα σε λίγους αιώνες» [6] ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Rodney Stark εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο έλαβε χώρα η ταχεία ανάπτυξη του Χριστιανισμού μέσα σε λίγους μόνο αιώνες. Γράφει πως οι κοινωνικές επιστήμες δίνουν τέλος σε κάποιους μύθους που επιχειρούν να εξηγήσουν την ταχεία ανάπτυξη του Χριστιανισμού, όπως π.χ. η αλλαγή θρησκεύματος που θέσπισε ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος το 380 μΧ. Η ανακήρυξη του Χριστιανισμού ως επικρατούσα θρησκεία σ’ ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πρέπει κατά τον Stark να θεωρηθεί «μάλλον ως απάντηση στο μαζικό κύμα της εποχής, που βρισκόταν σε εξέλιξη και όχι ως η αιτία του». Οι μαθητές του Ιησού ανέτρεψαν τον κόσμο με την αλήθεια της ανάστασης και με τον τρόπο αυτό αναδύθηκε η ιστορική εκκλησία. Αυτός είναι ο λόγος που πολλοί αποκαλούν την ιστορική χριστιανική εκκλησία «κοινότητα της ανάστασης».

Αν δεν είναι η ανάσταση του Χριστού ως ιστορική πραγματικότητα αυτό που προκάλεσε την εμφάνιση του Χριστιανισμού, τότε τι την προκάλεσε; Δεν φαίνεται να υπάρχει άλλη επαρκής λογική εξήγηση. Η καρδιά του ιστορικού Χριστιανισμού βρίσκεται στα αξιόλογα δρώμενα της Κυριακής του Πάσχα.

ΑΝ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΑΝΑΣΤΗΘΕΙ, ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ ΘΑ ΕΜΕΝΕ ΑΛΥΤΟ

Χωρίς την Ανάσταση, ο πόνος παραμένει αδικαίωτος και ο θάνατος αδιαπέραστος και η ελπίδα τίποτε παραπάνω από μια ψυχολογική παρηγοριά!

Η ανάσταση δεν διακηρύττει πως ο πόνος δεν υπάρχει, αλλά πως δεν είναι το τέλος. Η ανάσταση δεν καταδεικνύει απλά ότι υπάρχει Θεός, αλλά ότι ο Θεός δρα. Χωρίς την Ανάσταση, ο Θεός παραμένει θεωρία και όχι πράξη μέσα στην ιστορία.

Ο Γρηγόριος Νύσσης σωστά βλέπει την ανάσταση ως κοσμολογική τομή:

Ἡ ἀνάστασις ἀρχὴ καινῆς κτίσεως [7].

Επειδή αν δεν υπάρχει ανάσταση, δεν υπάρχει νέα κτίση — μόνο παράταση της φθοράς.

Ιδού το πιο συγκλονιστικό σημείο της χριστιανικής θέσης [8]: Ο Θεός δεν εξηγεί το κακό· το σηκώνει. Στο Γολγοθά, ο Χριστός δεν κουβαλά μόνο την αμαρτία. Κουβαλά τον πόνο. Κουβαλά την αδικία. Κουβαλά όλο το βάρος ενός άδικου κόσμου. Ένας Θεός που υποφέρει δεν είναι απών, συμμετέχει.

Στο δοκίμιό της «Ο θρίαμβος της Ανάστασης» η Dorothy Sayers το περιγράφει όμορφα αυτό:

Τι βλέπουμε να ‘κάνει’ ο Θεός σχετικά με αυτή την υπόθεση της αμαρτίας και του κακού;… Ο Θεός δεν κατάργησε το γεγονός του κακού. Το μετέτρεψε. Δεν σταμάτησε τη Σταύρωση. Αναστήθηκε από τους νεκρούς [9].

Ο Θεός μετέτρεψε το κακό στα δύο αυτά σημεία της ιστορίας: στον Γολγοθά  (όπου ‘ο Χριστός έπαθε υπέρ ημών’) αλλά και στον άδειο τάφο (απ’ όπου ο ‘Χριστός ανέστη εκ νεκρών’).

Εδώ δεν έχουμε μια θεωρία, αλλά ένα ιστορικό γεγονός. Ο Ιησούς Χριστός είναι η απάντηση του Θεού στο κακό!

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Είδαμε τι θα σήμαινε για τον κόσμο, για τον άνθρωπο, για την ιστορία, αν ο Χριστός δεν ανασταινόταν.

Η Ανάσταση του Χριστού δεν είναι απλώς ένα γεγονός που απαιτεί πίστη — είναι το θεμέλιο του Χριστιανισμού. Αν ο Χριστός δεν είχε αναστηθεί, ολόκληρο το Ευαγγέλιο θα κατέρρεε, και μαζί του κάθε ελπίδα της ανθρωπότητας.

Η σωματική ανάσταση του Ιησού βρίσκεται στον πυρήνα της πίστης, γεγονός ιστορικά τεκμηριωμένο και όχι μυθικό. Αν δεν είχε συμβεί, ο Χριστιανισμός θα ήταν μια ακόμα ηθική διδασκαλία, μια φιλοσοφία αγάπης χωρίς δύναμη νίκης πάνω στον θάνατο. Ο Χριστός θα έμενε στη μνήμη των ανθρώπων σαν ένας μεγάλος διδάσκαλος, όχι όμως ως ο Σωτήρας.

Χωρίς Ανάσταση, δεν θα υπήρχε Εκκλησία. Οι μαθητές θα είχαν διαλυθεί από φόβο και απογοήτευση, και η ιστορία θα είχε σβήσει το όνομά Του ανάμεσα στους τόσους άλλους σταυρωμένους της ρωμαϊκής εποχής.

Είδαμε ένα σενάριο όπου η σταύρωση θα ήταν μια τραγωδία χωρίς λύτρωση και η αγάπη που οδήγησε σ’ αυτή τη θυσία πέρα για πέρα μάταιη. Η ελπίδα του ανθρώπου για αιώνια ζωή θα ήταν μια ψευδαίσθηση, με την αμαρτία και τον θάνατο θα κυριαρχούν οριστικά, χωρίς δυνατότητα σωτηρίας. Στο σενάριο αυτό η ιστορία της σωτηρίας θα σταματούσε στον τάφο.

Όμως, η πίστη των πρώτων μαθητών δεν στηρίχθηκε σε θεωρίες, αλλά στην συνάντηση με τον Αναστημένο: είδαν τον αναστημένο Κύριο, άγγιξαν τα σημάδια των καρφιών, έφαγαν μαζί Του. Και δεν το πειραματίστηκε αυτό μόνο ένας μαθητής – του οποίου η μαρτυρία θα μπορούσε να μην είναι αξιόπιστη, αλλά πολλοί μαζί και ταυτόχρονα! Θυμηθείτε τη στιγμή της πορείας των δύο μαθητών προς την Εμμαούς, όπου βρέθηκε ξαφνικά δίπλα τους ο Αναστημένος Χριστός ή όταν Εκείνος φανερώθηκε στους μαθητές του ενώ ήταν όλοι μαζί με τις πόρτες κλειστές. Ο απόστολος Παύλος αναφέρει πάνω από 500 μαζί στους οποίους εμφανίστηκε ο αναστημένος Ιησούς (Α’ Κορ. 15: 6).

Η Ανάσταση δεν είναι απλώς ένα θαυμαστό ιστορικό γεγονός. Είναι δύναμη που συνεχίζει να εμπνέει άτομα και κοινωνίες. Αυτή η δύναμη έδωσε στους αποστόλους θάρρος και ψυχική δύναμη να αλλάξουν τον κόσμο. Επειδή ο Χριστός αναστήθηκε — αναστήθηκε μαζί Του και η ελπίδα των ανθρώπων.

Ας μην είναι για μας, λοιπόν, η Ανάσταση απλώς ένα γεγονός που γιορτάζουμε μία φορά τον χρόνο, αλλά τρόπος ύπαρξης, καθημερινή αφετηρία πίστης, αγάπης και αναγέννησης.

^*) Ομιλία της 4 Φεβρουαρίου 2026 στην Αθήνα

---

[1]  Ἀθανάσιος Ἀλεξανδρείας, Περὶ Ἐνανθρωπήσεως, PG 25, 97B–100A.

[2] «Εἰ μὴ ἀνέστη ὁ Χριστός, οὐδὲ ὁ σταυρός ἔσωσεν, »Ἰωάννης Χρυσόστομος, Εἰς  Α´ Κορινθίους Ομιλία Δ´, PG 61, 34–36.

[3] Η Ανάσταση ως οντολογικό και όχι συμβολικό γεγονός, βλ. Μάξιμον τόν Ὁμολογητή, Ambigua 7, PG 91, 1080C–1084A.

[4] Για μια συστηματική δογματική διατύπωση της απόλυτης εξάρτησης της σωτηρίας από την Ανάσταση, βλ. Ἰωάννη Δαμασκηνό, Ἔκδοσις Ἀκριβὴς τῆς Ὀρθοδόξου Πίστεως, Δ´, 27, PG 94, 1124B.

[5] Βλ. Έραστος Φίλος, «H ανάσταση του Ιησού Χριστού ως ιστορικά τεκμηριωμένο συμβάν», ιστολόγιο Areopagus Briefs – Απολογητική Ενημέρωση, 14 Μαρτίου 2024, ηλεκτρονικά: https://areopagusbriefs.org/2024/03/14/ h-ανάσταση-του-ιησού-χριστού-ως-ιστορικ (ανάκτηση 5/2/2026).

[6] Rodney Stark, The Rise of Christianity: How the Obscure, Marginal Jesus Movement Became the Dominant Religious Force in the Western World in a Few Centuries, (New York: Harper One, 1996). Στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Άρτος Ζωής».

[7] Η Ανάσταση ως κοσμολογική και εσχατολογική τομή, στον Γρηγόριο Νύσσης, Περὶ Ψυχῆς καὶ Ἀναστάσεως, PG 46, 148–152.

[8] Βλ. Έραστος Φίλος, «Το μεγάλο ερώτημα», ιστολόγιο Areopagus Briefs – Απολογητική Ενημέρωση, 11 Δεκεμβρίου 2025, ηλεκτρονικά: https://areopagusbriefs.org/2025/12/11/το-μεγάλο-ερώτημα/ (ανάκτηση 5/2/2026).

[9] Dorothy L. Sayers, The Triumph of Easter, στο «Creed or Chaos?», (New York: Harcourt, Brace & Co., 1949), σ. 11-12.